EVVÂH

hiç boyun verenle boyun alan bir mi olur

çöker gökyüzü dağ üzerine

devrilince terazi

Semiha Kavak

 

Çok Şey Yarım Hâlâ...

 Artık tamamlanmış hiçbir şeyi sevemem duygusuyla yaşıyorum.

SİNEMA VE TARİH - SÖYLEŞİ

Tarih, tartışmalara açık bir bilim dalı. Tarihçilerin birbirinden farklı okumaları var. Peki, “Tarihi olayları değerlendirmede ortak bir noktada buluşmak mümkün mü?” sorunun cevabını Ege Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü Öğretim Üyesi Prof. Dr. Cüneyt Kanat veriyor. Tarihçilerin birbirinden farklı okumalar yapmasının gayet normal olduğunu ifade eden Kanat, “İnsan duygusal bir varlıktır. Birinci el kaynakları inşa eden de insandır, o kaynakları zamanımızda kullanarak tarihi metinler ortaya koyan da insandır. Bu sebeple tarihçilerin yüzde yüz objektif olmasını beklemek bana göre tamamen iyimserliktir” diyor. Bu duygusallık sebebiye tarihçilerin objektif olduklarından daha fazla subjektif olduklarının altını çizen Kanat, “Tarihçiler yaşanmış olan olaylar ve olgulardan değişik anlamlar çıkarabilirler. Farklı sonuçlara ulaşabilirler ancak bu olayların ve olguların gerçek halinde bir değişikliğe yol açmaz! Tarihi olayları değerlendirmede ortak bir noktada buluşmayı beklemek fazlaca iyimser olmak anlamına gelir. Mesela uzun yıllardır ülkemizde yaşanan “tarihe bakış açısı” anlamındaki bölünmüşlük mutlaka devam edecektir ve bu gayet normaldir. Toplumun tamamının aynı doğruya inanmasını beklemek de ütopik bir yaklaşımdır! Her şeye rağmen tarihçi her durumda duygularından sıyrılmaya çalışarak ve elini vicdanına koyarak tarihi metinleri aslına en uygun şekilde inşa etmeye çalışmalıdır” açıklamasını yapıyor.

Orta Çağ Orta Doğu (Yakın Doğu) Türk Devletleri Tarihi, Ortaçağ İslam Medeniyeti Tarihi, Psiko-Tarih, Tarih-Edebiyat ve Medya ilişkisi gibi çeşitli alanlardaki çalışmalarıyla tanıdığımız Prof. Dr. Cüneyt Kanat ile sinema ve tarih ilişkisi üzerine konuştuk.

Tarih, tartışmalara açık bir bilim dalı.  Tarihçilerin birbirinden farklı okumaları var. İlk sorumu bununla ilgili olarak sormak istiyorum; tarihi olayları değerlendirmede ortak bir noktada buluşmak mümkün mü?

Öncelikle tarihin ne olduğu üzerine birkaç söz söylemek istiyorum. İnsanın tarih öğrenme ihtiyacı, kendisini tanımaya ve kim olduğunu bilmeye duyduğu gereksinimden kaynaklanır. İnsan kimdir? Kendisine sorulmadan fırlatıldığı bu ay altı âlemde bulunma nedeni nedir? Kendisini kendisi yapan, bir başkası değil de olduğu “kişi” olmasını sağlayan şey ya da şeyler nedir? Bunlar ve bunlara benzer başka sorular, insanın tarih ile ilişki kurmasının ve ona gereksinim duymasının temelinde yatan dürtülerin kaynağı, bu dürtüleri görünür kılan anlam formlarıdır. Kendisini tanımak ve bilmek isteyen insan, hâlini hâl (şimdisini şimdi) kılan tarihine başvurmak, kendisinden çevresine yayılan, bireyselden toplumsala uzanan zamansal ve mekânsal bir düzeyde olagelen tarihsel olgulara yönelmek, söz konusu olguları belirli bir mantık içerisinde bir araya getirmek, onların mahiyetlerini ve keyfiyetlerini öğrenmek zorundadır. Aksi halde gününü ve geleceğini inşa etmesi, edebilmesi mümkün değildir. Bu meyanda, bir tür kaydetme ve saklama etkinliği olarak tarihin, insanın hâlini (şimdisini) idrak edebilmek amacıyla geçmişine duyduğu merakla da ilgisi bulunan bir meşguliyet olduğunu ve yine şimdiyle beraber geleceğin inşası esnasında insana bir tür “kaynak” sunduğunu, ona ne olduğunu, olabileceğini ve olması gerektiğini, kuşkusuz kendi alımlayışı nisbetinde kavratabilme potansiyeline sahip bulunduğunu söylemekte herhangi bir sakınca yoktur. İnsan, kendi bilincine vardığı andan itibaren “geçmiş”i anlamında tarihi ve bu tarihin kendine sunabildiklerini değerlendirme noktasında ketum davranmamış, geçmişteki birikim ve tecrübelerini bir tereke olarak “sonra”ya taşımayı bilmiş, tarihsel birikimin kazanımları sayesinde bir ayağıyla geçmişten kopmamaya özen gösterirken diğer ayağıyla da geleceğe kanca takarak muayyen bir “süreklilik” fikri oluşturmayı başarmıştır. İnsanı insan yapan da bu süreklilik fikri olmuştur. Nitekim felsefi anlamda bir yığın tartışmaya konu olan “ilerleme” fikrinin insan zihninde mutlak bir forma bürünmesinin temelinde yatan da budur.  Sorunuzda sizin de belirttiğiniz üzere tarihçilerin birbirinden farklı okumalar yapması gayet normaldir. Çünkü insan duygusal bir varlıktır. Birinci el kaynakları inşa eden de insandır, o kaynakları zamanımızda kullanarak tarihi metinler ortaya koyan da insandır. Bu sebeple tarihçilerin yüzde yüz objektif olmasını beklemek bana göre tamamen iyimserliktir. Çünkü kim ne derse desin tarihçiler objektif olduklarından daha fazla subjektiftirler. Tarihçiler yaşanmış olan olaylar ve olgulardan değişik anlamlar çıkarabilirler. Farklı sonuçlara ulaşabilirler ancak bu olayların ve olguların gerçek halinde bir değişikliğe yol açmaz!

Bunun için işe nereden başlamalı?

Yukarıda da belirttiğim gibi tarihi olayları değerlendirmede ortak bir noktada buluşmayı beklemek fazlaca iyimser olmak anlamına gelir. Mesela uzun yıllardır ülkemizde yaşanan “tarihe bakış açısı” anlamındaki bölünmüşlük mutlaka devam edecektir ve bu gayet normaldir. Toplumun tamamının aynı doğruya inanmasını beklemek de ütopik bir yaklaşımdır! Her şeye rağmen tarihçi her durumda duygularından sıyrılmaya çalışarak ve elini vicdanına koyarak tarihi metinleri aslına en uygun şekilde inşa etmeye çalışmalıdır.

Tarih, halkın çoğunluğu açısından yeterince ilgi duyulan bir alan değil. Oysa, milletlerin geleceği açısından geçmişle bağ kurmak son derece önemli. Bu mantık çerçevesinde tarihi halka sevdirmek için yazılı, işitsel ve görsel imkanlardan yararlanılıyor. Ancak, burada da milliyetçi değerlendirmeler söz konusu oluyor. Bu durum sizce ne derece yararlı?

Bence tarihe olan ilgi her zaman vardı. Ancak son yıllarda bu ilgi oldukça arttı ve artmaya da devam ediyor. Buna bağlı olarak, tarihe ve tarihsel olanın bilgisine duyulan ilgi hiçbir zaman yok olmayacak, dolayısıyla moda da olmayacaktır. Bundan dolayı da son yıllarda hem medya alanlarında hem de geniş halk kitleleri arasında rağbette olduğu tartışmasız olan tarihin “moda haline geldiği” söylenemez, fakat bu duruma ille de bir sıfat bulmak gerekiyorsa, bu sıfat en doğru haliyle “medyatik” ya da “popüler” olabilir. Tarihin bu medyatik ya da popüler olma durumu ise, tarihe yönelik ilginin özsel anlamda artmasından ziyade, tarihsel bilginin çeşitli medya kanalları vasıtasıyla kamusal alanda daha fazla görünür olmaya başlaması, toplum kesimleri tarafından tanınan gazeteci, televizyoncu ve az da olsa tarihçinin çeşitli mecralarda tarih üzerine konuşma ve tartışma imkânı elde edebilmeleri ile ilgilidir. Burada bir noktanın altını özellikle çizmek isterim: Tarihe insanın duyduğu ilgi ile medyanın duyduğu ilgi arasında bir ayrım yapmak gerekir. Birey olarak insanın tarihe duyduğu ilgi doğalken, her ne kadar insan ürünü bir mecra olsa da bir bütün olarak medyanın tarihe duyduğu ilgi arızîdir. Diğer bir deyişle, insanın tarih ile ilişkisi bizatihi kendi bilinci dolayısıyla iken, medyanınki bir başka şeyin dolayımıyladır. Bu dolayımın nesnesi şu ya da bu (kâr, rekabet, iktidar savaşları) olabilir, fakat en nihayetinde bir dolayım olmadan söz konusu ilgi ortaya çıkmaz.

Tarihin son yıllarda popüler (ya da medyatik), bir başka deyişle görsel, işitsel ve yazılı medyada sıklıkla kullanılan bir alan olmasının, medya başlığı altında bir araya getirilebilecek alanların nicelik açısından artış göstermesi, örneğin televizyon kanallarının, radyo istasyonlarının, gazetelerin ve hatta internet sitelerinin sayıca çoğalması ve buna bağlı olarak ortaya çıkan “talep görecek eser üretiminde bulunma” gibi temel anlamda teknik denilebilecek nedenleri bir kenara bırakırsak, tamamına yakını insanın tarihe olan doğal ilgisiyle ortaya çıkan “talep”ten kaynaklanan nedenleri vardır. İçerisine eğlenceden hamasete kadar bir dizi nedenin sığdırılabileceği bu nedenler dizisi, özellikle ülkemiz üzerinden konuşursak, toplumumuzun, Popperci anlamda “açık bir toplum” haline gelme eğilimleri göstermesi ve böylelikle bireysel eğilimlerin en üst düzeyde dile ve düşünceye getirilebilir olma yolunda büyük bir ilerleme kaydetmesi ile ilişkilendirilebilir. Buna göre, iktidar odaklarının çözülmesi ve şeffaflığın değer kazanmasına paralel olarak önem kazanan bireysel özgürlükler, bu özgürlükler çerçevesinde bireysel ilgilerin de özgürce dile getirilebilmesine imkan sağlamış, bu bağlamda söz konusu ilgilerin şekillendirdiği bir tür “arz-talep dengesi” oluşmaya başlamıştır. İnsanın daha önce sözünü etmiş olduğumuz tarihe dönük doğal ilgisinin işte bu arz-talep dengesinin içerisinde kendisine yer bulması, tarihin popüler olmasının en temel nedenidir. Özgürleşme eğilimleri sergileyen bütün toplumların tarihlerinde yüzleşecek ve hesaplaşacak birçok şey bulmalarını tam da burada, daha önce ket vurulmuş ilgilerin bireysel özgürlükler paralelinde serbest kalmaya başlamasında aramak gerekir. Yukarıda anlattığımız süreçte yaşanan milliyetçi değerlendirmeler konusuna gelirsek; Bildiğiniz gibi 1789 Fransız İhtilali ile milliyetçilik fikri dünyada yaygınlaştı ve ulus devletlerin kurulması hızlandı. Buna bağlı olarak tüm dünya bu durumdan ister istemez etkilendi. İlk sorunuzda da ifade ettiğim gibi tarihi olayların ve olguların herkes tarafından farklı algılanmasının önüne geçmek mümkün gözükmüyor. Bu sebeple az önce de belirttiğim gibi tarihin bilgisinin  değişik amaçlar için kullanılması da tabii ki devam edecektir.

Bilhassa son yıllarda, tarih bilincini geliştirmek için tarihi filimler, tarihi diziler yapılıyor. Bunlar yurt dışına da pazarlanıyor. Bunların bazıları halkı olumlu yönde motive ediyor ancak ortada bir kurgu olduğu da anlaşılıyor. Bu yapımlar sizce yararlı mı, zararlı mı?

Tarihe yönelik ilginin arz-talep dengesinin içerisine dâhil olmasından sonra, söz konusu ilgi ile medya birbirlerini güdüleyecek, tarihin daha fazla popülarizasyonu (medyatikleşmesi / medyatikleştirilmesi) (arz) ile tarihin giderek ilgi (talep) nesnesi haline gelmesi at başı ilerleyecektir. Toplumsal talebin mahiyetine göre popüler ürünün biçim ve içeriği değişecek, yeri ve zamanına göre hamaset yapma, yüceltme, aşağılama, propaganda yapma, ideolojik payanda üretme, idealize etme, abartma, göz ardı etme, görmezden gelme vb. damgalarını taşıyan ürünler piyasaya sürülecek, talep görenler köpürtüldükçe köpürtülecek, talep görmeyenler ise unutuluşa terkedilecektir. Son tahlilde popüler tarih(çiliğ)in ve ürettiği ürünlerin geleceği nokta, toplumsal talebe  göre filmler ve dizilerin çekilmesi, albümlerin çıkarılması, kitapların yazılması olacaktır ki, bu bana göre gayet kârlı bir sonuçtur. Çünkü insanların farklı eğilimlere sahip olmasından dolayı piyasa renkli ve çoğul bir karaktere sahip olacak, insanlar, farklı tercihler yapabilme ve kendi doğrularına bağlanabilme özgürlüğüne sahip olabileceklerdir. Ülkemizde özellikle seksenli yıllardan itibaren yaşanmaya başlayan da tam olarak bu çoğalma durumudur. Zaman zaman hukuk dışı müdahalelerle kesilse de Türkiye’nin yaşamakta olduğu demokratikleşme ve özgürleşme sürecinde bazen birbirleri ile tenakuz içerisinde de bulunan birçok tarihsel anlatı inşa edilerek piyasaya sürülmüş, farklı bakış açılarına sahip insanlar tarafından üretilen popüler tarih eserleri kamusal alanda arzı endam etmiş ve tarihsel olana dönük ilginin medyatikleşmesine, dolayısıyla kamusallaşmasına ve üniversitelerin yüksek duvarları arasından çıkarılarak topluma mal edilmesine hizmet etmiştir. Günümüzde, yazılı tarih ürünlerinin yanı sıra görsel eserler de ön plana (kuşkusuz yazılı eserlerden daha çok) çıkmaya başlamış, devasa teknolojik gelişmelerle zirve noktasına erişen görüntülü aktarım sistemleri, dizi ve film olarak göz kamaştırıcı (astronomik bütçelere sahip) tarihsel eserlerin üretimine imkân sağlamıştır. Birbirlerinden beslenen tarihe yönelik ilgi ve pazar o kadar geniş boyutlara erişmiştir ki, artık birçok televizyon kanalında tarih programları yapılmakta, birçok gazete okurlarına özel tarih ekleri armağan etmekte, tarihi roman yazıcılığı başlı başına bir sektör haline gelirken, tarihle ilgili dergi ve kitaplar yüz binlere varan tirajlara ulaşmaktadır. Tarih ve popülarite arasındaki birbirini besleyen bu gidiş-gelişli ilişki ve gelişme, bir diğer ifadeyle piyasayı istila eden tarihi diziler, filmler, romanlar ve sair popüler çalışmalar, nihayet, fildişi kulelerinde elitist bir ilginin keyfini çatan akademisyenlerin ve entelektüellerin tartışma konusu haline gelmiş durumdadır. Yüksek sanatın ve rafine tutkuların aşığı aydınlarımız, “tarih modasının” sona ermeyeceğini sonunda fark etmiş, ilgilerini bu yöne teksif etmeye başlamışlardır. Anlattığımız bu süreç sonucunda ortaya çıkan ürünler de tabii ki ve maalesef üst düzeyde kurgu içermektedir. Eğer halkımız bu dizilerden ve filmlerden tarih öğrenmeyi düşünürse bu çok zararlı sonuçlar doğurabilir. Ama halkımıza şu gerçek anlatılabilirse faydalı bir alana dönüşebilir: “Tarihi filmler, diziler ve tarihi romanlar tarih öğretmezler, tarihi sevdirirler!

Halkı kurgusal tarihle yönlendirerek milli duyguları bu yolla beslemenin sizce ne gibi sakıncaları var?

Anakronizm (anachronism/anachronisme), Grekçe’de “arka, eski, geri ve uzak” gibi anlamlara gelen “ana” ile “zaman” anlamına gelen “chronos” kelimelerinin birleşiminden türemiş bir kelime olup, “tarihsel olgu ve olaylar arasındaki kronolojik ilişkilerin tahrif edilmesi” anlamına gelir. Tahrifatın bilinçli ya da bilinçsiz bir biçimde yapılması bunu değiştirmez, her türlü tahrifat anakronizmdir. Anakronizm, tanımı gereği ve elbette doğal olarak, tarihsel ya da tarihle ilişkili metinlerde/söylemlerde varlığa gelir. Kimi zaman tarihsel bir karakteri yaşadığı zamandan farklı bir zaman diliminde yaşatmak, ona “yapamayacağı şeyleri” yaptırmak, kimi zaman muayyen bir nesneyi (soyut ya da somut tarihsel, bir diğer ifadeyle zamansal ve mekansal olan her hangi bir şeyi) tarihselliğinden kopararak bir başka tarihsellik içerisine monte etmek gibi biçimlerde örneğin bilinen bir savaşın tarihinin tarihsel gerçekliğe aykırı bir biçimde olduğu halinden farklı gösterilmesi ya da hiç kar yağmadığı bilinen bir coğrafyaya kar yağdırılması gibi. Dolayısıyla içerisinde yoğun anakronizm barındıran kurgusal tarihle tarih öğretmek ya da bunu gerçekmiş gibi göstermek ve herhangi bir manipülasyon yapmak doğru değildir.  Daha açık bir ifadeyle, eğer yazar, romanında/senaryosunda gerçek olaylar ve şahısları kullanarak bir kurgulama yapıyorsa ve özellikle kullandığı bu olay gerçekten yaşanmış bir tarihsel olgu ise, bu olgunun zamanını ve mekanını değiştirme hakkına sahip değildir/olmamalıdır. Yaşanmış gerçekleri “olduğu gibi” kullanmalı ve onların tarihselliklerine sadık kalmalıdır. Tarihi roman ve senaryo yazarları çalışmalarına elbette kendi hayal dünyalarını da katacaklardır. Bu onların en doğal hakkıdır. Fakat tarihsel bir olayı kurgulayan romancının/senaristin kurmaca özgürlüğü ve “hayalleri,” tarihi olaylar arasındaki boşlukları doldurmak ve bu güne dek tam olarak aydınlatılamamış yani bilinmeyen tarihi olguları bir biçimde açıklamakla sınırlı olmalıdır.

Teknolojik imkanları kullanarak  halka tarihi doğru anlatmak için neler yapılabilir? Bunun için iktidarlar neler yapmalı?

Her şeyden önce tarihi film ve dizilerin temel kaynağı olan metinleri üretenlerin, metinlerini üretirken ciddi bir araştırma ve inceleme yapmaları gerekmektedir. Ve en önemlisi ise daha önce de söylediğimiz gibi, tarihi karakterlerin olduğundan farklı gösterilmesinin aslında onların özlük haklarına bir saldırı anlamına geleceğini hiçbir zaman göz ardı etmemeliyiz. Her ne amaçla ve gerekçeyle olursa olsun, buna hiçbir yazarın/senaristin ya da yapımcının hakkının olmadığını düşünüyorum. Eğer düş gücü yazarın yeteneği ise ve bu konuda kendisini özgür hissetmek istiyorsa, yeteneğini kullansın, yaşanmış olanı yeniden ve olduğundan farklı yazmak ve göstermek yerine, yaşanmamış olanı ilk kez ve nasıl isterse öyle kurgulayıp yazsın.

İktidarlar bu konuda yapılan ve yapılacak olan gerçekçi yapıtları maddi (bütçe) ve manevi (ödül/taltif/takdir) anlamında desteklemeli ve Kültür Bakanlığı’nın bütçesini arttırarak  bu alana geniş imkanlar sunmalıdır.

 YENİ ŞAFAK - Semiha Kavak

https://www.yenisafak.com/hayat/dizi-tarihi-sevdirir-ama-ogretmez-4555717

 "...

Bir koru rüzgarlandı göğüs boşluğumuzda sanki

Uzaklaştı ağaçlar birbirlerinden

Yakınlaştı ağaçlar birbirlerine

Yani her soluk alıp verişimizde bizim

Bir mekik gibi kalbin

Bir mekik gibi kalbim

İşleyip durdu bu yitikliği yeniden

Ne kaldı

Farkında mısın bilmem

Gündüzler..

Gündüzler biraz azaldı."

Kadraj

Zamanın kenarında

Uzak bir hayal artık

Tuvalin bedeninden akıp giden

Semiha Kavak

bundan öncesini unut

"seni bekleyen çiçekler ayırdım ikimize

yeni kuramlar buldum yeni kavramlar

hangi formülle yazılabilir ki

anladığında büyüyeceği insanın"

TUŞLARIN KARDEŞLİĞİ

 

RAKAMLAR, HARFLER VE ARKADAŞLARI İÇİN PORTRELER

 

Semiha Kavak

İnsanlık tarihinde harflerin, sayıların, rakamların son derece önemi var. İlk insandan günümüze aktarılan ne varsa rakamlarla, harflerle, sayılarla aktarılmış, içinde bulunulan kültüre göre harfler, sayılar, rakamlar anlamlandırılmış, kavramsallaştırılmıştır.

İnsanoğlu, ilk dönemlerden itibaren gördüğü, karşılaştığı her şeyi kavramlaştırmaya çalışmış, kendi duygu ve düşüncesini, isteklerini anlatabilecek bir yöntem oluşturma adına sesin yanı sıra çizgilerle, işaretlerle kendince bir dil oluşturmanın gayretini gütmüştür. Şekillerin, harflerin, seslerin oluşma süreçleri insanlığın yaşamları içinde ilkil bir ihtiyaç olarak öne çıkar. Bu ihtiyaçlar çerçevesinde de harfler, rakamlar, alfabeler, diller keşfedilir.

Süreç içerisinde alfabeler aracılığıyla insanlar seslerle iletişim kurabilme becerisini harfler yoluyla kalıcı kılmış ve böylece bu kalıcılık üzerinden gelecek kuşakların kültürüne katkıda bulunulmuştur.

Tarihin akışı içerisinde ortaya çıkan her şeyin kendine dönük bir anlamı olduğu gibi sayılar, rakamlar, harfler de kendi içinde anlamlara sahipler. Bunlar, bir duygu ve düşünceye dayalı olarak şekillendikleri için sayılar ve harfler üzerinden anlamlar üretmek ve gizemli alanlara açılmak zamanla sistemleştirilmiştir. Günümüzde harfler ve sayılar üzerinden çeşitli sonuçlar üreten birçok metodoloji söz konusudur.  Eski zamanlardan beri Yahudiler ve Yunanlılar, sayısal değerleri temsil etmek için harfleri ve bunların kombinasyonlarını kullandılar. Zamanla bunlar gelişerek sistemleştiler.

Örneğin; genel anlamıyla, din ve bilimin kapsamı dışında kalan doğaüstü inançlar ve uygulamalara konu edinen  Okültizmin bir dalı olan Numeroloji; İnsan, doğa, evren arasındaki ilişkilerin rastlantısal olmadığını, sayısal bir düzen içinde meydana geldiğini varsayar ve bu yaklaşımla çeşitli yorumsal sonuçlar üretilir. Son zamanlarda Numeroloji, yıldızların yerküre üzerindeki etkilerini esas alan Astrolojiyle de birleştirilmektedir.

Sayılar, rakamlar, harflerin teolojiler içinde de önemli bir yeri vardır. Pisagor, âlemin ilk prensibinin aralarında bir düzen ve uyum bulunan sayılar olabileceğini ileri sürmüş, daha sonra onun takipçileri tarafından daha da geliştirilen Pisagorcu felsefe, Yahudi, Hıristiyan ve İslam kültüründe sayılara ve sayıların özelliklerine gösterilen ilginin temelinde yer alır, sayılar, rakamlar ve harflerden çeşitli kutsallıklar üretilir.

İslam dininde harflerle sonuçlar elde etmeye çalışılan hurifiliğe son derece ilgi gösterilmiştir. Kur’an’daki harflerden birtakım manalar çıkarıp, İslam’ın inanç, ibadet ve uygulamalarına aykırı yorumlar getiren tasavvufî-bâtınî mezhep ve ekol olan hurifilik bazı müslüman düşünürleri etkilemiştir. İslam kültüründe ilm-i hurûfun şekillenip yaygınlaşmasını sağlayan İbn Arabî, el-Fütûhâtü’l-Mekkiyye isimli eserinde şöyle der: “Harfler bizim gibi bir topluluktur, onlar da sorumlu ve muhataptır. İçlerinden peygamberler ve kendilerine göre isimleri vardır. Bunu sadece keşif ehli bilebilir. Harfler âlemi bütün âlemler içinde en düzgün konuşan ve en açık ifade sahibi olan âlemdir.”

Yahudi mistisizminde ezoterik bir disiplin, düşünce okulu veya kurallar bütünü olan Kabala da harf ve sayılar üzerinden çıkarımlarda bulunan en eski dinsel öğretilerden biri olup, İsevi Mistisizmini de etkilemiştir.

Sayıların, rakamların, harflerin oluşturduğu kültürel atmosfer, kültürün en önemli ayaklarından olan edebiyatı da etkilemiş, birçok edebiyatçı eserlerinde harf ve sayılar üzerinden öznel anlamlar üretmiştir.

Edebiyatımızın önemli isimlerinden İlhan Berk şöyle der harflerle olan ilişkisi için: ''Her harf benim yaşamımda çeşitli kılıklara, renklere, kokulara girip çıktı. Bir zamanlar büyük a'yı severdim, şimdi küçük a'yı büyük a'nın hiçbir biçimine göre değişmem. Ama u ile f her zaman sevdiğim baş harflerim oldu. Büyük bir aşk duymuşumdur u'ya. Bir esriklik simgesidir u: dölyataklarında barınır. Bir zamanlar y de benim için böyleydi: yarıklığını, ayrıklığını severdim. Büyük, güzel kokular bağışlamıştır bana. Sarı bir renk de bulmuşumdur onda. Baygın ve kızgın bir koku da. V, ise hep dışımda kalmıştır benim, salt bir anlam yükü bulurum onda ve sevmem. Oysa bir yazıyı ne güzel uzatır v: durukluğu sevmez. Küçük r de sevgi doludur benim için. Fukara bir güzellik ve sevgi. Harflerin bunca ayrıntılarına girmemden olacak, hiçbir alfabeyi ezberden sayamam ve bilmem. Ayrıntılar yetiyor bana. Harflerin biçimleri, kokuları, renkleri daha da başka alanlara götürmüştür beni.”

Berk bazı şairleri de harflerle tanımlar: “Ahmet Haşim e'ye benzer (e gibi içine dönük, içrek); Yahya Kemal c'ye (ama neden c'ye benzettiğimi bilmem, belki alfabenin üçüncü harfi diye); Nâzım s'ye (s çünkü resim güzelliğindedir); Ahmet Hamdi o'ya (o kapalılıklığın adamıdır); Necip Fazıl için alfabe yeniden kurulmalıdır, ve de harf dışı düşünülmelidir derim, Asaf Halet Çelebi eski harflerle f'ye (f alfabenin en kara kaşlı, kara gözlü harfidir); Dıranas kar sözcüğünün k'sına (k beyazdır); Saba, l'ye (l biraz saba gibi sıradanlığı sever, ordan bakar); Dağlarca ü'ye (ü'yü kim sevmez); Orhan Veli i'ye (i gibi güzeldir); Oktay Rifat p'ye (p en gerçeküstücü harfidir abc'nin); Anday d'ye (d, ussaldır, sevgili ussallık); Necatigil j'ye (j alfabenin en özel harfidir); Külebi (Külebi mi? a'ya, sevgili a'ya).”

İshak Reyna’nın KTB Yayınlarından çıkan “Tuşların Kardeşliği- Rakamlar, Harfler ve Arkadaşları için Portreler” adlı   eseri de harfler, rakamlar üzerinden uçsuz bucaksız anlamlara uzanan bir eser. İstanbul Bilgi Üniversitesi’nde deneme, öykü ve editörlük dersleri veren Reyna’nın kitabı “Modern anlamda belki daktilonun icadından beri tanışıyoruz onlarla, ama hayatlarımızdaki yerleri aslında müziğin klavyeleri denli eski. (Zaten bu ilk aşinalık da gösteriyor ki, görmenin çok ötesinde
onlarla bağlarımız, denebilirse, dokunmaya dayalı birer ezgi.) Bugün de, cep/telefonumuzdan ses ve görüntü kumandalarına, bilgisayarımızın klavyesinden hesap ve güvenlik tuşlarına, onlarla “temas edip” durmadan gün geçirenimiz aslında yok gibi. Dolayısıyla, iş bu kitap da, rakamlardan harflere, yazı düzenleyicilerden öteki imlere, klavyeli dünyamızın o en temel, en atomcul “karakter”leri olan tuşlar için toplu bir güzelleme. Ya da; d’okundukça bizi dile getirenler için alçakgönüllü birer portre-deneme..." sözleriyle tanımlanmakta. Kitapta 0 sayısından başlanarak, sayılara ilginç anlamlar yükleniyor. “O; belki de küçükken, kendisi olarak sevilmemiş bir sayının büyüdükçe insanlıktan aldığı intikamdır.”

Sayılar üzerinden çeşitli öznel yorumlar yapan Reyna, sonraki bölümlerde de harflere ve klavyede bulunan işaretlere birer ruh giydirmekte…

YENİ ŞAFAK - Kitap